vietsoul21

Tương Lai – Nghĩ về hiện tượng Trần Độ

In Chính trị (Politics), Lịch Sử, Tạp văn, Việt Nam on 2013/08/08 at 11:37

Nói như vậy, vì người viết muốn nhìn ra ở đây “một hiện tượng lịch sử” có ‎ nghĩa biểu tượng.

Lịch sử đi tới theo đội hình hình thoi chứ không “dàn hàng ngang mà tiến”. Bao giờ những người đi trước cũng thuộc số ít. Càng ít hơn nữa là những ngươi có tầm mắt vượt lên phía trước, nhìn thấu được những điều mà nhiều người đồng hành chưa nhìn ra, hoặc nhìn nhưng chưa thấy, hoặc thấy nhưng chưa rõ. Và càng sát cái điểm đầu chóp hình thoi ấy thì càng đơn độc! Trần Độ là một hiện tượng, đúng hơn, là một bằng chứng rất sống động về sự “đơn độc của tia chớp” đang dẫn dắt suy tư của người viết nhân ngày mất của ông, 9. 8. 2002.

Nhận thức là một quá trình, điều này chẳng có gì mới đáng nói. Cái đáng nói hơn vào thời điểm này là: với sự kiểm nghiệm của thời gian, có những con người đã trở thành một  hiện tượng lịch sử vì nó là biểu tượng sống động về sự oái oăm của lịch sử trong nhận thức về lịch sử. Mà trớ trêu thay, chính sự oái oăm đó làm nên lịch sử. Làm nên bằng chính cái tầm vươt lên phía trước ấy. Chẳng thế mà Voltaire từng khuyến cáo rằng “Lch s không nên đ cp đến s thăng trm ca các ông vua mà là trào lưu tiến hoá ca dân tc, không nên đ cp đến tng quc gia riêng r mà là toàn th nhân loi, không nên đ cp đến chiến tranh mà là đ cp đến s phát trin ca tư tưởng. Nhng trn đánh, nhng đoàn quân chiến thng hoc chiến bi, nhng thành ph b chiếm đi hoc ly li là nhng s kin quá tm thường, không nói lên điu gì quan trng. Điu quan trng là con người sng và suy nghĩ như thế nào qua các thi đi… qua nhng giai đon nào con người đi t trng thái man r đến trng thái văn minh”.* 

Không hiểu có phải lẩn thẩn không mà người viết bài này những cứ muốn bạo gan đặt ra câu hỏi với nhà Khai sáng Pháp : liệu dưới tác động nào đó, trong một thời đoạn đau thương nào đó, có thể có quá trình ngược lại, một cơ chế phi lý‎ đẩy con người đi từ trạng thái văn minh trở lại với trạng thái man rợ ? Trần Độ có bốn câu thơ dưới dạng “tự bạch” :

Nhng mơ xoá ác trên đi

                                            Ta phó thân ta vi đt tri

                                         Ng ác xóa ri thay cc thin

                                           Ai hay, biến đi, ác luân hi.

Liệu nỗi niềm “ ai hay, biến đi, ác luân hi” có chút bóng dáng nào của cái cơ chế phi lý kia không? Vì rằng, nếu cứ nhìn về nhân thân và sự nghiệp theo một nếp hằn rất chi là “lập trường quan điểm” từng chi phối đời sống tinh thần xã hội gần hai phần ba thế kỷ nay, thì con người này là một mẫu mực sáng giá, một điểm son chói lọi trong những trang sử hiện đại : Đi làm cách mạng từ năm 16 tuổi, vào đảng năm 17 tuổi, vào tù, cắn răng chịu tra tấn trong các nhà tù đế quốc , vượt ngục về hoạt động bí mật vào những ngày “tiền khởi nghĩa”, góp phần vào Cách Mạng tháng 8.1945, đảm nhiệm vai trò chính ủy Mặt trận Hà Nội “cảm tử cho Tổ quốc quyết sinh” những ngày Thủ đô rực lửa năm 1946, tiếp đó là chính ủy trung đoàn, chính ủy đại đoàn, chính ủy quân khu, rồi phó chính ủy và phó bí thư quân ủy, được phong hàm thiếu tướng rồi trung tướng, được bầu làm Phó Chủ tịch Quốc hội, ủy viên BCHTƯĐCSVN, Trưởng ban văn hóa văn nghệ TƯ.

Dù được quy chiếu theo những hệ thống giá trị nào thì cuộc đời dấn thân hết mình cho tổ quốc, nằm gai nếm mật, vào tù ra tội, luôn đứng ở mũi nhọn của cuộc chiến tranh cứu nước, con người này có một cuộc sống thật đẹp! Càng đẹp theo kiểu “ta phó thân ta vi đt tri” chứ không chỉ vì những chức vụ, danh vọng mà ông có được bằng sự dấn thân kia !

Ấy thế mà khi con người ấy nằm xuống, người ta quyết không cho cuộc đời “thương tiếc” ông. Dùng một con rôbốt vô hồn để thực hiện một công vụ táng tận lương tâm là kể tội ông trong điếu văn đọc trước linh cữu người quá cố, người ta đã chà đạp lên truyền thống “nghĩa t là nghĩa tn” trong đời sống dân tộc. Cái đáng sợ nhất, khủng khiếp nhất chính ở chỗ này đây.

Một giải pháp vô văn hóa, phản tâm linh được thực thi một cách triệt để theo lối “đào tn gc, trc tn r” khi người ta “trả nghĩa” cho ông “Trưởng ban Văn hóa Văn nghệ Trung ương” của đảng bằng hành động vô văn hóa đó. Một hành động được hoạch định kỹ càng và đóng dấu ở nơi cao cấp nhất! Từ cách công bố tin ông mất sát kề ngày tang lễ để đồng chí, đồng đội của ông không đến kịp nhằm giảm tối đa số người “thương tiếc” ông tại nhà tang lễ đến chuyện xé bỏ những băng tang đính trên vòng hoa nếu có chữ “vô cùng thương tiếc” và rồi bài điếu văn phản nhân văn, ráo cạn nhân tình không tiền khoáng hậu đi vào lịch sử như một vết nhơ không sao xóa mờ đi được!

Xin chen vào đây một mẩu chuyện : vòng hoa của người viết bài này nhờ một người bạn vốn là lính của tướng Độ mang đến nhà tang lễ. Hai vị CA chặn lại, yêu cầu gỡ bỏ mấy chữ “Vô cùng thương tiếc” .Vị cựu chiến binh là thương binh chiến đấu ở chiến trường Miền Tây cố làm nhẹ sự căng thẳng bằng một đề nghị hóm hỉnh :” thế tôi sa li là “thương tiếc va va đng chí Trn Đ nhé“. CA trừng mắt, quát. Xô xát có cơ xảy ra vì anh thương binh “quân của tướng Độ” đã xắn tay áo. Ánh mắt đang đổ dồn về đây. Một vị đeo lon trung tá vừa lịch lãm vừa xử sự rất “có nghề” đã nhanh chóng xin lỗi người cựu chiến binh, vừa gạt tay thuộc cấp định gỡ vòng hoa, rồi mời người cựu chiến binh mang nó cùng đi. Nhưng khi đến gần bậc thềm nhà tang lễ thì anh ta nói ” theo quy đnh, chúng tôi phi trc tiếp chuyn vòng hoa, đng chí c đng đây“. Thế rồi y nhấc bổng vòng hoa đi vòng ra phía sau, mất hút!

Gọi điện kể lại, người cựu chiến binh tự hào là “quân ca tướng Đ” đó an ủi : “thôi chú , thế là mình cũng đã th hin được tm lòng và ý chí trn nghĩa vn tình vi ông y, người s đi vào lch s. Đến vòng hoa ca Đi tướng Võ Nguyên Giáp mà chúng nó cũng đòi bóc, đi tá Huyên quyết lit đu tranh, cui cùng cũng đành ch còn hai chthương tiếc“, phi b hai chvô cùng” trên vòng hoa tang ca bc công thn, người anh c ca quân đi c H gi viếng mt v tướng tng ch huy Mt trn quyết t ca Hà Ni m đu cuc chiến tranh gi nước đ ri có mt trên tt c các mt trn nóng bng nht cho đến khi kết thúc chiến tranh, mà chú!

Có thể ai đó khi hạ lệnh gỡ bỏ những dòng chữ “vô cùng thương tiếc” trên vòng hoa tang đã cạn nghĩ, hoặc mê muội trong nguyên lý khủng khiếp từng thuộc nằm lòng về sự chuyên chính đối với kẻ thù giai cấp, đã không lường trước được hệ lụy cũng khủng khiếp không kém của quyết định dại dột bất cận nhân tình ấy. Trong tâm thức của dân tộc, vết nhơ kia sẽ không có cách gì rửa sạch được. Và nếu như ông cha ta dạy “gươm dơ ly nước làm sch, nước dơ ly máu làm sch” thì rồi đây lấy gì để rửa vết nhơ lịch sử kia đây? Xét cho cùng, vết nhơ lịch sử này chính là ni đau văn hóa.

Đây là điều mà M.Gorki, một thời được mệnh danh là “nhà văn vô sản vĩ đại” từng chiếm lĩnh trọn vẹn các giáo trình lý luận văn học của các trường đại học và sách dạy phổ thông ở nước ta đã từng quyết liệt cảnh báo ngay từ những năm 1917-1918 [đương nhiên là người ta dấu nhẹm sự cảnh báo này] : “Cách mng đã đánh đ nn quân ch, điu đó đúng! Nhưng điu đó có l cũng có nghĩa rng cuc cách mng đã mang chng bnh ngoài da vào bên trong ni tng. Người ta không được phép tin rng cách mng đã cha tr và làm phong phú cho nước Nga v mt tinh thn. Chính vì vậy, M.Gorki viết : “Đi vi tôi, li kêu gi T quc lâm nguy cũng không đáng s hơn li kêu gi Hi các công dân! Văn hóa b lâm nguy”!**

Sư suy thoái đạo đức đích thực, chứ không phải sự gán ghép tùy tiện do sự lú lẫn đầy ác ý, là biểu hiện dễ thấy của “s lâm nguy” này. Sự lâm nguy bắt đầu từ khi người ta “đã mang chng bnh ngoài da vào bên trong ni tng” của cả dân tộc. Càng nguy hiểm hơn khi, thay vì “phi được trui rèn trong ngn la cháy không bao gi dt ca văn hóa, tinh thn nô l đã hn sâu trong nó phi b ty sch đi“, thì người ta làm ngược lại, tàn phá văn hóa.

Sẽ quá dài nếu phải liệt kê ra đây sự tàn phá đó khi mà chỉ lẩy riêng ra “mt hin tượng Trn Đ“, nói chính xác hơn, cách ứng xử với ông Trưởng Ban Văn hóa Văn Nghệ Trung Ương Trần Độ khi ông nằm xuống, cũng đã quá đủ để minh họa một cách sống động về điều này.

Trong một bài gần đây trên tạp chí “Văn Hóa Ngh An” ngày 31.7.2013, giáo sư Nguyễn Minh Thuyết lưu ý‎ rằng : “quan sát trong xã hi, đo đc suy thoái, đúng là chưa bao gi đt nước vào tình trng như hin nay. Nói cách khác, trong lch s ch thi mt mi xut hin nhng chuyn như thế…”. Ông dẫn trong “Hoàng Lê Nht thng chí” lời học trò của L‎ý‎ Trần Quán trả lời thầy khi bị ông mắng về tội bắt Chúa Trịnh Tông nộp cho Tây Sơn : “S thy không bng s gic, yêu chúa không bng yêu thân” để đưa ra nhận định : “Có th nói đó là câu nói đin hình cho s suy thoái…. Còn v các nước, có th nói, nếu so sánh, phi thy là nhng xã hi có hin tượng như thế này là xã hi kém phát trin. Xã hi văn minh cũng có nhng hin tượng này nhưng nó không b rc, không ph biến như thế“….Quả đúng vậy. Nhưng để cho trọn vẹn hơn thì xin mạo muội đề nghị giáo sư Thuyết trích thêm một dòng nữa ở trang 106 trong sách nói trên, con người “la thy phn chúa” ấy rồi “được phong làm Tráng Nghĩa hu thêm chc Trn th Sơn Tây“! Chính cái “được” này mới là động cơ mãnh liệt thôi thúc những chuyện lừa thầy, phản chủ mà giáo sư gọi là “suy thoái” kia.

Những con “rô bốt” vô hồn, dù là cao sang quyền quý, danh gia vọng tộc hay lưu manh chính trị mạt hạng đang nhan nhản khắp nơi, hoặc tác oai tác quái với dân, hoặc lên mặt đạo đức giả đi rao giảng đạo đức lấy đó làm cái lá nho để che đi những xấu xa thối nát quá lộ liễu, hoặc nói một đằng làm một nẻo mất hết liêm sỉ mà dân gian gọi là đã đứt giây thần kinh xấu hổ …xét đến cùng chính là vì cái được ấy! Ngay cả những người đang theo lý thuyết “mắc-kê-nô”, tạm bằng lòng với ngôi nhà vừa tậu, chiếc ô tô đời mới hay cái công ty của con đang làm ăn yên ổn đang xua tay “không muốn động đến chuyện chính trị” thì trong sâu thẳm tâm hồn họ, cái động cơ mãnh liệt kia vẫn đang khởi động.

Xét đến cùng, vâng, xét đến cùng, cái “được” kia, nói chữ nghĩa ra là li ích nhận được từ cái cơ chế sản sinh ra những “rôbốt” vô hồn kia chính là chất xi măng gắn kết chúng với nhau vì lợi ích, và cái đem lại lợi ích nhanh chóng nhất chính là quyn lc. Trong bài viết cách đây chưa lâu, người viết này đã nói về quy luật này : Quyn lc thúc đy vic m rng vô hn đ quyn lc, và hu như không có đim dng. Nhưng “quyn lc li có xu hướng tha hóa và quyn lc tuyt đi thì tha hóa cũng tuyt đi(Power tends to corrupt and absolute power corrupts absolutely, có người dịch từ “corrupt” là “tham nhũng” trong những văn cảnh nhất định nào đó).Chế độ toàn trị phản dân chủ là nguyên nhân sâu xa cho cái chuyện “quyn lc tuyt đi thì tha hóa cũng tuyt đi ” ấyLiệu lịch sử loài người đã biết có bao nhiêu thứ “quyền lực tuyệt đối” như chê độ toàn trị hiện hành?

Thật ra thì vào cuối những năm 50 của thế kỷ trước, Milovan Dijlas, tác giả của “Giai cp mi“, một tác phẩm viết trong tù  được bí mật gửi ra nước ngoài và được in ở New York năm 1957 từng phân tích rất rành mạch về chyện này :

Đng sinh ra giai cp. Sau đó giai cp t phát trin bng chính ngun lc ca mình và s dng đng như là cơ s đây, mun tr thành ch s hu hay đng s hu thì cn phi len được vào hàng ngũ ca b máy quan liêu chính tr“.

Ông chỉ ra rằng : “Giai cp mi ging như mt hình kim t tháp : đáy to, càng lên trên càng hp dn. Đ đi lên, ch ý chí không chưa đ, còn cn phi hiu và “vn dng lý lun na”, cn phi quyết lit trong cuc đu tranh vi k thù, phi cc k khôn khéo khi xy ra các cuc tranh chp trong ni b đng, phi nm được ngh thut, thm chí tài năng trong vic cng c v trí cho giai cp na“.

Vì thế, “cùng vi vic cng c giai cp mi, khi b mt ca nó càng th hin rõ, thì vai trò ca đng cũng ngày càng gim đi. Ht nhân và cơ s ca giai cp mi đã hình thành bên trong cũng như trên đnh quyn lc ca đng cũng như ca b máy nhà nước. Cái đng tng có lúc là mt t chc sinh đng đy sáng kiến, thì nay, đi vi nhng người cm đu ca giai cp mi, đng đã biến thành mt vt trang trí, càng ngày ch càng kéo vào hàng ngũ ca mình nhng k hãnh tiến, nhng k mun nhp vào hàng ngũ ca giai cp mi và đy nhng người vn còn tin vào lý tưởng ra“.***

“Hiện tượng Trần Độ” liệu có phải là minh chứng sống động về“nhng người vn còn tin vào lý tưởng” bị đẩy ra một cách quyết liệt, quá sức phũ phàng, cạn tàu ráo máng? Mà phải đẩy ra bằng được, vì lý tưởng cao đẹp của con người ấy đang là vật cản cho quá trình “cng c giai cp mi bên trong cũng như trên đnh quyn lc ca đng, cũng như ca b máy nhà nước“.

Chẳng có gì khó hiểu và ví ( bí?) ẩn trong chuyện phũ phàng, cạn tàu ráo máng với Trần Độ. Đây là diễn biến logic về sự tha hóa của quyền lực. Nó đồng thời cảnh báo một nguyên lý sẽ được đẩy tới ngày càng hung dữ và bất chấp đạo lý cũng như luật pháp : quyền lực tuyệt đối thì tha hóa cũng tuyệt đối! Chuyện chà đạp lên đời sống tâm linh trong đạo lý nghĩa tình dân tộc chẳng là gì so với chuyện củng cố bộ máy quyền lực khi “cn phi quyết lit trong cuc đu tranh vi k thù, phi cc k khôn khéo khi xy ra các cuc tranh chp trong ni b đng, phi nm được ngh thut, thm chí tài năng trong vic cng c v trí cho giai cp mi đang nm quyn”!***

Thế thì làm sao chấp nhận được một ủy viên trung ương đảng, một phó chủ tịch Quốc hội, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, lại đòi hỏi :” Đng Cng sn phi t mình t b chế đ đc đng, toàn tr, khôi phc vai trò, v trí vn có ca Quc hi, Chính ph. Phi thc hin đúng Hiến pháp, tc là sa cha các đo lut chưa đúng tinh thn Hiến pháp. Đó là phi có nhng đo lut ban b quyn t do lp hi, lp đng, t do ngôn lun, lut báo chí, xut bn. Sa cha các lut bu c ng c t do, t b quyn quyết đnh ca cơ quan t chc Đng…”.

 

Càng không thể nào dung nạp được một cách tư duy quyết liệt khi vạch ra rằng :” Không nên lm dng ch cách mng. Ta bây gi không phi là cách mng chng ai c, không phi đánh đ ai c. Xây dng hoà bình thì phi đoàn kết, có gì tr ngi thì hoá gii nó đ tiến lên…không th lúc nào cũng phi có chương trình hot đng cách mng, lúc nào cũng phi hành đng cách mng…

 

Chính quyn bây gi không phi là chính quyn cách mng. Điu đó ch có ý nghĩa khi cách mng va mi thành côngNgày nay chính quyn phi là chính quyn xây dng. Chính quyn xây dng thì phi có nhng ch trương, chính sách làm cho mi người dân đu được t do làm ăn. Và t đó người dân phi có t do nói, t do tìm thông tin và trao đi thông tin. Như thế t do làm ăn mi thc hin được…  rt nhiu nơi, nhiu lúc, không cn đến cách mngNhưng tt c các nơi đu cn có t do, và ln nht là t do làm ăn phi có t do hưởng li ích ca kết qu s làm ăn đó.

Nhân dân ch mun tiến hoá, ch không mun cách mng bo lc! Đt nước ta đã tri qua mt thi k lch s kéo dài gm nhng cuc chiến đu chng xâm lược giành đc lp, hoà bình xây dng, ri li b xâm lược. Và li chiến tranh chng xâm lược. Qua quá trình đó mà đt nước ta trưởng thành và phát trin. Cho đến nay, đt nước đã được hoà bình đc lp, thng nht.

Không biết tương lai loài người s phát trin, tiến b thế nào và do đó đt nước ta s gp nhng tình hung thế nào ? Nhưng chc chn là nhng bước đi sp ti ca ta cũng không có th lp li y nguyên nhng tình hình trước đây

“Động trời” hơn nữa khi Trần Độ tuyên bố không úp mở : ” Chiến tranh ln và các hot đng bo lc, lt đ càng ngày càng tr nên lc hu li thi…Đ có t do và hnh phúc, không nht thiết phi có bo lc, không nht thiết phi đánh đ ai. Thm chí ngày nay có nhng nn đc lp giành được cũng không cn có bo lc và chiến tranh“!

Và rồi, người đứng đầu cơ quan lãnh đạo văn hóa văn nghệ mà lại công khai nói thẳng cái sự thật nghiệt ngã mà hơn nửa thế kỷ qua người ta cố né tránh, bưng bít : “Văn hóa mà không có t do là văn hóa chết. Văn hóa mà ch còn có văn hóa tuyên truyn cũng là văn hóa chết. Càng tăng cường lãnh đo bao nhiêu, càng bóp chết văn hóa by nhiêu, càng hiếm có nhng giá tr văn hóa và nhng nhà văn hóa cao đp”.

 

Cách chức, khai trừ đảng là chuyện quá dễ hiểu, không thế mới lạ! Thì chẳng phải đã có một ví dụ quá rõ nét khi Đảng và nhà nước Nam Tư đã bỏ tù tác giả của “Giai cp mi“, người đã từng được bầu làm Phỏ Tổng thống Liên bang Nam Tư, “cây lý luận hàng đầu” của Đảng Cộng sản Nam Tư đó sao?

Milovan Dijlas từng tuyên bố : “Tôi, mt trí thc đã đi trn con đường mà mt đng viên cng sn có th đi. T nhng chc v thp nht, t các t chc cơ s cho đến quc gia và quc tế, t vic thành lp mt đng cng sn chân chính, chun b cách mng, đến vic tham gia xây dng cái gi là chế đ xã hi ch nghĩa. Không ai buc tôi phi tham gia hay t b ch nghĩa cng sn c. Tôi đã t quyết, theo nim tin ca mình, mt cách t do…Càng ri xa ch nghĩa cng sn, tôi càng tiến gn đến lý tưởng ca ch nghĩa xã hi dân ch“…

Tư tưởng bình đng và bác ái tn ti cũng lâu như chính loài người, được ch nghĩa cng sn ng h trên li nói, vn mang trong mình nó sc hp dn vĩnh hng đi vi nhng chiến sĩ tranh đu cho t do và tiến b. Sc hp dn mang tính nhân bn ca nhng lý tưởng đó đã làm cho vic phê phán chúng tr thành không ch phn đng mà còn trng rng và vô nghĩa na”.

Chính vì thế, người trí thức “đã đi trn con đường mà mt đng viên cng sn có th đi” ấy đã “tp trung mô t đc trưng ca ch nghĩa cng sn hiến đi…Tt c ch là sn phm ca thế gii mà tôi đang sng và đang phê phán. Tôi đã thy và đã trình bày tt c mà không ngượng ngùng khi thú nhn rng mình đã là sn phm ca nó, có lúc đã là người tham gia xây dng nó và bây gi là người phê phán nó“. ***

Phải chăng đây là sự” phê phán nó” khi “” đã tự tha hóa, tự biến mình thành công cụ trong tay “giai cp mi” với lợi ích của chính nó, củng cố chế độ toàn trị phản dân chủ, quay lưng lại với nhân dân? Trong những bức thư Trần Độ gửi lãnh đạo của, đặc biệt là bức thư viết vào cuối năm 1974 dưới bút danh Chín Vinh, đã có bóng dáng của sự phê phán nói trên :” nhiu hin tượng tiêu cc trong xã hi và trong tt c các t chc Đng, trong b máy chính quyn…Điu đó ai cũng thy. Thế nhưng vn đ là ti sao nó li chuyn biến chm chp. S biến chuyn chm chp này đã to ra mt tình trng gim sút lòng tin trong cán b, đng viên, trong nhân dân và đáng ngi nht là trong thanh niên…Nhng hin tượng tiêu cc ca xã hi ( và trong Đng, trong chính quyên) làm vn đc s trong sáng và đp đ ca nhng lý tưởng, đu đc nhng lòng say mê hăng hái có tính cht lãng mn cách mng, “sng tiêu cc”, to nên “mt thế lc xã hi” bao vây và xua đui nhng tâm hn trung thc”…mi người trung thc đu nóng lòng mong đó mt cái gì đi mi, chuyn biến gì mnh m…”.****

Phải chuyển nhanh, phải đổi mới nhanh để khỏi phải chứng kiến những điều đau lòng mà ông nghe được từ người bạn cũ cùng xóm lần ông từ chiến trường về quê sau mười năm xa cách :”cuc sng nhà tht khn kh, khn kh nhưng không ai dám kêu. Đói đy phi bo là no. Có ai hi đu nói ” cám ơn bác cũng đ ăn. Nếu kêu đói tc là thành phn xu. Ông hỏi người bạn cũ : Được my cháu ri?– Nh ơn cách mng được ba đa- Sao li nh ơn cách mng?-  chiến trường không biết ch nhà cái gì ch nh ơn cách mng. Nuôi được con ln to, cưới được v cho con, nht nht là ơn ca cách mng c“!

Là người lăn lộn ở chiến trường cùng với chiến sĩ, lặng lẽ ghi những hiện thực thất đáng buồn ở hậu phương, câu chữ ngọn bút ghi lại chạy trên trang giây mỏng hoàn toàn là sự thật, tướng Trần Độ day dứt : “Nếu s tht này tin tuyến người lính biết được hoàn cnh sng ca cha m v con thì cp trên biết nói thế nào vi h“? **** Trung thực với chính mình, trung thực với cuộc sống, trung thực với lịch sử, chính cái đó tạo ra “hiện tượng Trần Độ”, ở đây “sc hp dn vĩnh hng đi vi nhng chiến sĩ tranh đu cho t do và tiến b. Sc hp dn mang tính nhân bn ca nhng lý tưởng đó” bị chính sự dối trá lọc lừa của “quyn lc b tha hóa” làm cho băng hoại. Bằng sự trải nghiệm của cả cuộc đời dấn thân trọn vẹn cho lý‎ tưởng nhân văn cao đẹp, Trần Độ tỉnh táo nhận ra sự băng hoại khủng khiếp đó.

Trong Nhật ký viết vào những năm cuối đời mà ông gọi “đây là mt tc lòng “đ tng người đi và cuc đi. Đây là nhng ý nghĩ nung nu trong nhng tháng cui năm Rng và đu năm Rn, và cũng là nhng ý nghĩ nung nu trước đó hàng chc năm và s còn nung nu tiếp đến c khi sang thế gii bên kia. Đây là ni nim cay đng ca mt cuc cách mng, và ca mt kiếp người“.

Vấn đề Trần Độ đặt ra đâu chỉ là ý nghĩ của riêng ông. Mt xã hi mà công dân không được quyn sng tht, nói tht, nhà văn cũng không được quyn bc bch tâm s riêng tư ca mình trên trang giy là mt xã hi không có chân móng. Câu này Nguyễn Khải viết trong “Đi tìm cái tôi đã mât“. Thật đau đớn khi “mt dân tc đã làm nên chiến thng Đin Biên Ph mà mt người dân nám đen, mt nhìn ngơ ngác, đi đng long rom như mt k bi trn. Qu tht dân tc Vit Nam đã thng ln trong phong trào chiến tranh gii phóng nhưng li thua đm trong công cuc xây dng mt xã hi t do và dân ch. Thoát ách nô l ca thc dân li t nguyn tròng vào c cái ách ca mt hc thuyết đã mt hết sc sng. Dân mình sao li phi chu mt s phn nghit ngã đến vy! Vẫn là Nguyễn Khải dăn vặt trong “Đi tìm cái tôi đã mt“.

Mà đâu chỉ nhà văn Nguyễn Khải có nỗi dắn văt đó, nhà thơ Chế Lan Viên trong bài “Trừ Đi” cũng từng nói lên nỗi đau dằng xé tâm can :

Sau này anh đc thơ tôi nên nh

Có  phi tôi viết đâu! Mt na

Cái cn đưa vào thơ, tôi đã giết ri

Giết mt tiếng đau – giết mt tiếng cười

Giết mt k nim – giết mt ước mơ – tôi giết

Cái cánh sp bay – trước khi tôi viết

Tôi giết bão ngoài khơi cho được yên n trên b

Và giết luôn mt tri lên trên bin – Giết mưa

Và giết c c trong mưa luôn th

Cho nên câu thơ tôi gy còm như thế

Tôi viết bng xương thôi, không có tht ca mình

Và thơ này rơi đến tay anh

Anh bo đy là tôi.

                             Không phi!

Nhưng cũng chính là tôi – Người có li

Đã phi giết đi bao nhiêu cái

Có khi không có ti như mình 

                                             

Chính vì thế, Trần Độ thẳng thắn chỉ rõ :

T do là chìa khoá ca phát trin.

Tôi nghĩ thế này: nước Vit Nam ta hin nay, sau bao nhiêu năm đu tranh và chiến tranh gian kh, cn phi hoà bình phát trin và cn phi phát trin nhanh, đ bù li nhng thi gian đã mt, và đ theo kp các nước chung quanh. Đó là mc đích và yêu cu quan trng nht ca đt nước. Nhng cái khác là ph. Do đó, đ phát trin đt nước thì rõ ràng ta phi tìm đường li nào, hc thuyết nào phc v được yêu cu đó. Nếu tht s coi phát trin đt nước là quan trng nht thì Đi đoàn kết dân tc là quan trng hơn đu tranh giai cp; trí thc quan trng hơn công nhân và nông dân; phát trin sc sn xut là quan trng hơn mi th; đ dân làm ch mi lĩnh vc quan trng hơn các trò chuyên chính đàn áp; nghe và thu thp được nhiu ý kiến khác nhau và trái ngược nhau k c v đường li chính sách, quan trng hơn là bt mi người phi tuân theo mt quan đim, mt ý kiến“.

Cho nên, đúng là không có gì khó hiểu khi người ta phải khai trừ Trần Độ ra khỏi đảng, rốt raó đến độ khi ông mất lại cạn tào ráo máng cấm không được “thương tiếc ông“. Đây là kế tục thực hiện một nguyên lý‎ cai trị. Thì chẳng thế sao ? Từ những năm 1955, ngay sau giải phóng Thủ đô, thay vì “Khi đoàn quân tiến v là đêm tan dn” như Văn Cao mơ ước, người ta đã “…đem bc công anh đt gia tim người/ Bt tình cm ngược xuôi/ theo lut đi đường nhà nước“. [Thơ Lê Đạt] Chẳng những thế, “phi to ra mt tình hình chính tr luôn căng thng (mt cuc chiến tranh có th xy ra, mt cuc bo lon có th xy ra) đ buc các công dân phi sng trong nhng quy chế nghiêm ngt ca thi chiến, các chế đ toàn tr ch có hai cơ quan mà quyn uy bao trùm c xã hi. Đó là cơ quan tư tưởng, tuyên truyn và cơ quan công an. Mt đ chn, mt đ chng. 

Còn khi đã có chuyn bt thường xy ra thì ch có mt bin pháp: đàn áp, bt gi, lp toà án xét x nhng k cm đu. Cách gii quyết va nhanh gn li mau n đnh, không dây dưa, phin toái vì có quá nhiu lut l, qua nhiu lý l như các nước tư bn. Nhng ri lon vt vãnh tht ra là nước là không khí ca các nhà cm quyn đc tài. 

H đâu có s lon. H còn bày ra nhng cuc chiến cung đình như Liên Xô và các nước Đông Âu, hay mt cuc chiến gia nhân dân vi nhau như đã làm Trung Quc. Không có mùi v ca thuc súng, ca máu người và nhng tiếng la hét cung n ca đám đông thì người cm quyn biết th bng gì“…Những câu này là của tác giả “Đi tìm cái tôi đã mất”.

Chính vì thế mà phải ” Nói di lem lém, nói di lì lm, nói không biết xu h, không biết run s vì người nghe không có thói quen hi li, không có thói quen lưu gi các li gii thích và li ha đ kim tra. Hoc gi hi li và kim tra là không được phép, là ti k, d gp tai ho nên không hi gì cũng là mt phép gi mình. Người nói nói trong cái trng không, người nghe tuy có mt đy nhưng cũng ch nghe có nhng tiếng vang ca cái trng không. Nói đ giao tiếp đã tr thành nói đ không giao tiếp gì hết, nói đ mà nói, ch l làm người li không nói .

 Tht ra nói thế mà vn hiu nhau c. Người cm quyn thì biết là nhân dân đang rt bt bình v nhiu chuyn, nhân dân thì biết người cm quyn đang nói di, nhìn vào thc tin là biết ngay h đang nói di. Nhưng hãy mc h vi nhng li l di trá ca h, còn mình là dân ch nên hi li nói thế là tht hay không tht

Mi cái khác vi chính thng đu b lên án, mi cái ging nhau đu được tuyên dương. Vì nhng cái khác nhau rt khó to ra s nht trí, còn nhng cái ging nhau s d nghe theo, làm theo mi mnh lnh.

Nhà văn Nguyễn Khải đau đớn đặt ra một câu hỏi : “mt môi trường xã hi ngt ngt vì cái bóng quyn lc ph lên tt c, quyết đnh tt c thì s phn nhng cá nhân s ra sao? Vị tướng Trần Độ trả lời câu hỏi đó trong những trang Nhật ký viết ở chặng sắp kết thúc một cuộc đời dấn thân trọn vẹn cho lý tưởng cao cả từ thuở đầu xanh cho đến lúc tóc bạc để đúc kết vào chỉ mỗi một câu thôi :

 Đây là ni nim cay đng ca mt cuc cách mng, và ca mt kiếp người“.

Tôi mượn câu này làm một nén hương lòng thắp trước di ảnh của ông nhân ngày Giỗ của người mà tôi kính mến. Tôi là kẻ hậu sinh, quen biết ông quá muộn, được ông xem là bạn vong niên đã là một niềm cảm kích lớn, xin chỉ gợi lại một kỷ niệm nhỏ với ông. Hôm ông đến chơi, ông trách tôi : “anh tệ thật, không thèm gửi sách cho tôi”, vừa nói ông vừa đến bên giá sách và chỉ vào cuốn “Kho sát xã hi hc v phân tng xã hi” đã in cách đó 5 năm. Tôi choáng người, vội xin lỗi và thanh mình : “Chết tôi ri, tôi đã gi biếu anh ngay sau khi nhn được t nhà xut bn v. Tôi còn nh rõ, cun đánh s 4“. “Sao? Đánh s? li s 4″, ông ngạc nhiên hỏi.

“Vâng, chính vì thế mà tôi nhớ rõ mà. Duyên do là cuốn sách ấy chỉ là toàn bộ bản báo cáo về cuộc khảo sát xã hội học ở Thái Bình mà Anh đã hỏi chuyện tôi khi gặp anh tại nhà khách tỉnh ủy sau đó một năm nay hoàn chỉnh lại về văn phong, câu chữ để đưa in. Tuy đã được Hội đồng nghiệm thu cấp Nhà nước chấp thuận, nhưng khi đưa in thì Nhà xuất bản đòi bỏ một số đoạn. Tôi từ chối. Giằng co mãi, cuối cùng anh Nguyễn Duy Quý xử lý một cách rất cao tay : in và lưu hành nội bộ. Tôi đồng ý ngay. Chỉ cần in, còn lưu hành nội bộ thì càng tốt, đó là một cách quảng cáo cho sách. NXB chơi chua : chỉ in 100 cuốn và đánh số từ 1 đến 100, gửi cho ai thì phải ghi tên người đó và số của cuốn sách (!). Cuốn này, tôi gửi cho anh HTK, sau khi anh ấy mất, tình cờ đến chơi nhà, thấy cuốn sách nằm lăn lóc trong đống sách cũ, tôi xin lại đem về đặt vào đây, cuốn sách mà anh đang cầm trong tay đó, vì còn cuốn cuối cùng trên giá sách này thì một người bạn thân cầm về rồi “quên” chưa trả”.

Ông trầm ngâm đưa trả cuốn sách không nói gì. Một lần khác, cùng ông lên chơi nhà Thu Bồn ở “Suối Lồ Ồ”, đến nơi thì đã tối tròi, khi bước xuống xe thấy ánh đèn flash lóe sáng. Ông cầm tay tôi nói to với các bạn cùng xuống xe : “đng li đ người ta chp nh đã, chp xong ri hãy vào nhà“, mọi người cười ồ. Lúc ăn cơm, tôi nhắc với ông để in lỗi vì chưa đi photo cuốn sách để gửi đến ông nhưng nói thêm là sách lạc hậu rồi, anh đứng mất thì giờ đọc làm gì. Ông cười và yêu cầu gửi gấp, câu này ông nói hơi to. Thế là, sáng hôm sau, một người học trò cũ của tôi, nay là “nhà báo”, người ngồi cạnh tôi tối qua ở nhà Thu Bồn và bả lả vui vẻ : “em tình c thy thy và theo vào đây, vui quá, thy cho phép em ngi ch“, bỗng bất ngờ đến chơi. Thầy trò gặp nhau vui vẻ, anh ấy xuống bếp mươn mấy cái đĩa, lôi từ trong túi giấy ra mấy thứ bánh lá “em biết thy vn thích loi bánh này nên mang đến thy dùng ba sáng“. Vừa ăn bánh, vừa hàn huyên bao chuyện cũ, anh học trò hạ giọng, “thầy ơi, cuốn sách thầy đinh photo biếu bác Độ, thấy có thể cho em xem được không ạ”.Biết việc anh ấy phải làm và mục đích của bữa ăn sáng, tôi kéo anh ta đến giá sách, lôi cuốn sách ra đưa cho anh và nói : “Mình nh cu đi photo giúp mình, qu tht mình cũng đang đnh làm chuyn này nhưng bn quá. Cu photo cho mình 2 cun, mt mình gi li, mt đưa biếu ông Đ, còn li cu mun photo y bn đ cho công vic ca cu thì tùy“! Người ta “chăm sóc” ông Độ thật chu đáo.

Nhưng rồi bộ sách”Trần Độ. Tác Phẩm tập 1, 2,3″ do NXB Hội Nhà Văn in rất đẹp cũng đã ra mắt bạn đọc. Dành thì giờ đọc lướt qua mấy nghìn trang sách, nhưng những lời, những đoạn tôi trích ra trong bài viết này thì không có ở trong đó.Thôi thì chăc là ai đó đang sực nghĩ đến những bước đi của lịch sử và sự sòng phẳng của lịch sử. Ngạn ngữ phương tây có câu : “Không có vĩ nhân dưới con mt ca k hu phòng“. Người hầu phòng mẫn cán và thông thạo nghiệp vụ chỉ cần đánh giá khách hàng của anh ta thông qua đẳng cấp căn phòng mà khách thuê và số tiến bo anh ta sẽ nhận được từ hầu bao của vị khách.

Sực nhớ đến “Li” trong “Bơ vơ Đông đo” của Việt Phương :

Nhng người lính tr ngã xung Lng Sơn

                   không liên quan gì đến ngày hôm nay na

Ch còn lo toan nhng ghế nh lên ghế to

                    xe cúp lên ô tô chung cư lên bit th

                              trong cuc đòi bơ sa mà thôi. 

Vậy thì người lính Trần Độ, tướng Trần Độ, nhà văn hóa Trần Độ liệu có “bơ vơ” giữa cuộc đời “đông đo” này không nhỉ?

Tôi tìm thấy trong tâp thơ “Nng” của Việt Phương với đề từ “đi đang đón đi đ đong đy” vừa nhận được hôm qua hai câu :

Mong sao được là người mê mui

Ln xung sâu đm đui gp chân tri

Sài Gòn 8.8.2013

_______________________

Roger Pearson, (2005), Voltaire Almighty, London: Bloombury Publishing. Tr. 66 – 67.

** Maxim Gorky Nhng ý tưởng không hp thi đăng trên nhật báoNovaja Žizn (Đời Mới) trong những năm 1917-1918.  NXB Surkamp               taschenbuch của Đức ấn hành năm 1974.

***Những đoạn có *** đều trích trong “Giai Cấp Mới” của Milovan Dijlas

**** Những đoạn có **** đều trích trong “Chuyện Tướng Độ” của Vũ Bá Cường. NXB Quân Đội Nhâ dân

 

Nguồn: blog Quê Choa

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: